رضا علیاصل، راهنمای گردشگری، پژوهشگر و کارشناس ثبت میراث طبیعی، در گفتوگو با میراثآریا با تشریح وضعیت کنونی میراث طبیعی کشور، از «ابهام مفهومی»، «تعارض نهادی»، «کمبود منابع مکتوب»، «فقدان دستورالعملهای ثابت» و «بیتوجهی ساختاری» به این حوزه انتقاد کرد و گفت: میراث طبیعی در ایران هنوز جایگاه واقعی خود را پیدا نکرده و در بسیاری از موارد حتی برای فعالان گردشگری نیز تعریف روشنی ندارد.
تعریف میراث طبیعی هنوز در ایران جا نیفتاده است
او با اشاره به تجربه خود از سال ۱۳۹۷ در ثبت آثار طبیعی گفت: اگر امروز از بسیاری از راهنمایان گردشگری که سالها دوره اکوتوریسم گذراندهاند بخواهید میراث طبیعی را تعریف کنند، نمیتوانند. این نشان میدهد قلب ماجرای اکوتوریسم در ایران فراموش شده است.
علی اصل تأکید کرد که در ایران، تمرکز تاریخی گردشگری بر آثار فرهنگی و تاریخی باعث شده میراث طبیعی در حاشیه قرار گیرد، در حالی که هر منطقه با ویژگیهای اکولوژیک، جغرافیایی، گونههای جانوری و گیاهی خاص یا درختان کهنسال، مصداق میراث طبیعی است.
تعارض؛ مانع اصلی ثبت آثار طبیعی
این کارشناس با اشاره به دوگانگی مدیریتی گفت: اثر طبیعی ملی، منطقه حفاظت شده، پناهگاه حیاتوحش یا گونههای خاص، همه میراث طبیعیاند. اما بخشی از اینها زیر نظر سازمان محیطزیست است و بخشی زیر نظر وزارت میراثفرهنگی گردشگری. سازمان محیطزیست نگاه حفاظتی دارد، همین موضوع باعث میشود بسیاری از آثار طبیعی در مناطق حفاظتشده اصلاً امکان ثبت پیدا نکنند.
او نمونهای از این چالش را ثبت درخت کهنسال «اُرس مراد» کرمان دانست که تنها به دلیل شرایط خاص و موقعیت مرزی امکان ثبت پیدا کرد.
میراث طبیعی در اولویت بودجهای نیست
علیاصل با تأکید بر اینکه «میراث طبیعی در وزارت گردشگری اولویت بودجهای ندارد» گفت: پایه گردشگری ما از تاریخ و فرهنگ آغاز شده و طبیعی است که نگاه بیشتری به آن بخش وجود داشته باشد. اما این به معنای کملطفی نیست؛ بلکه نشان میدهد باید نگاه به طبیعت تقویت شود.
او افزود: ایران از نظر تنوع جغرافیایی، اقلیمی و اکولوژیک یکی از غنیترین کشورهای منطقه است. اما این ظرفیت عظیم هنوز در سیاستگذاریها جدی گرفته نشده است.
میراث طبیعی بخشی از هویت ایرانیان است
این پژوهشگر با اشاره به نقش نمادین طبیعت در فرهنگ ایرانی گفت: دماوند نماد ایران است. سبلان نماد غیرت و قدرت. زایندهرود وقتی جاری است مردم اصفهان جشن میگیرند. رودخانههای خوزستان تمدنساز هستند و اینها نشان میدهد میراث طبیعی فقط یک پدیده فیزیکی نیست؛ بخشی از هویت ماست.
او همچنین به باورهای مردمی درباره درختان مقدس، دخیلبستن و شفابخشی در برخی مناطق اشاره کرد و گفت: اینها نشاندهنده پیوند عمیق مردم با طبیعت است؛ پیوندی که در زندگی ماشینی امروز کمرنگ شده.
چالشهای ثبت
علیاصل ثبت آثار طبیعی را «پیچیده و زمانبر» توصیف کرد و گفت: برای ثبت یک تالاب یا درخت، چندین دستگاه از منابع طبیعی تا محیطزیست و آب منطقهای دخیلاند و معمولاً همراهی لازم وجود ندارد. گاهی برای ثبت یک تالاب باید از دهیار امضا گرفت، در حالی که آن تالاب برای کل کشور ارزش دارد.
او تجربه شخصی خود درباره ثبت «تالاب مره قم» را مثال زد و یادآور شد: محیطزیست همراهی داشت اما چون بخشی از اراضی پیرامون تالاب به روستاییان اجاره داده شده بود، ثبت آن منوط به امضای دهیار شد. این نشان میدهد ساختار حقوقی ما برای ثبت میراث طبیعی هنوز پخته نیست.
حفاظت از درختان کهنسال؛ از تهران تا روستاها
او با اشاره به وضعیت درختان کهنسال گفت: در تهران بسیاری از درختان ۴۰۰ یا ۵۰۰ ساله زیر آسفالت و سازهها در حال خفه شدن هستند. در جماران چنار کهنسالی داریم که توسعه سازهها آن را در خطر قرار داده است. در حالی که درختان کهنسال بخشی از حافظه تاریخی شهر محسوب میشوند.
علیاصل تأکید کرد که باید میان درختی که در روستا با عرصه باز قرار دارد و درختی که در قلب تهران زیر فشار سازهها دوام آورده، تفاوت قائل شد.
نبود دستورالعملهای ثابت و منابع مکتوب
او با انتقاد از نبود منابع تخصصی گفت: وزارت میراث فرهنگی یک کتاب درباره میراث طبیعی چاپ کرده اما محدود است و در دسترس عموم نیست. برخی پژوهشگران مانند آقای قمی زحمت زیادی کشیدهاند اما این تلاشها انفرادی است و نیاز به یک تیم تخصصی و رویکرد ملی دارد.
علیاصل همچنین به نبود دستورالعملهای ثابت برای تابلوگذاری، حفاظت و معرفی آثار طبیعی اشاره کرد و گفت: گاهی دستورالعملها تغییر میکند، گاهی نظرات غیرکارشناسی مطرح میشود. مثلاً پیشنهاد شده بود برای یک درخت کهنسال از تختهسنگ چند تنی استفاده شود؛ در حالی که نه امکان حمل آن وجود داشت و نه بافت روستا اجازه چنین کاری میداد.
قصههای میراث طبیعی؛ سرمایهای فراموش شده
او تأکید کرد که هر درخت، هر رویشگاه و هر گونه جانوری میتواند داستانی داشته باشد که برای مردم جذاب است و باید در تفسیر گردشگری مورد توجه قرار گیرد.
گاهی یک درخت ۳هزار ساله ارزش روایتگریاش از یک کاروانسرا کمتر نیست. حتی درختان ۴۰۰ ساله روستاها که کنار قنات یا حسینیه باقی ماندهاند، حامل تاریخ و باورهای مردماند.
لزوم بازنگری در نگاه ملی به میراث طبیعی
علیاصل در پایان گفت: وضعیت میراث طبیعی اسفناک نیست، اما دیر به فکر آن افتادهایم. باید هرچه سریعتر به یک رویکرد واحد، دستورالعملهای مشخص و منابع مکتوب جامع برسیم. میراث طبیعی بخشی از هویت ماست و اگر امروز برای آن برنامهریزی نکنیم، فردا دیر خواهد بود.
انتهای پیام/
نظر شما